Dialekty romani

Z Romopedia
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Dialekty romani (dialekty języka romskiego) – język romski funkcjonuje jako zbiór wielu dialektów. Jest kwestią sporną, czy romani jest grupą spokrewnionych ze sobą dialektów, czy językiem o wielu dialektach. Obecnie trwają próby (inicjowane przez elity cygańskie) standaryzacji języka romskiego lub też wytworzenia romskiego języka literackiego. Jednocześnie Romowie zaczynają rezygnować w ogóle ze swoich dialektów i coraz częściej posługują się językiem większości.

Dialekty języka romani są brane pod uwagę podczas analizy podziałów romskiej grupy etnicznej na ugrupowania i odłamy. Romani jest językiem wyjątkowo dynamicznym. Jedną z przyczyn jest to, że Romowie są dwujęzyczni.

Polscy Romowie posługują się różnymi dialektami, jednak różnice pomiędzy niektórymi są niewielkie. Zdecydowanie różnią się dialekty czterech głównych grup (Polska Roma, Bergitka Roma, Kełderasze i Lovari). Jerzy Ficowski zestawił ze sobą dialekty i wskazał na rodzaje zapożyczeń właściwe każdemu z nich ze względu na kraje, z których dana grupa przybyła do Polski. Np. odpowiedniki polskiego słowa góra: Polska Roma – berga (niemieckie berg), Kełderasze – płaj (rumuńskie plai – hala, połonina), Bergitka Roma – hedźos, chola (węgierskie hegy).

Dialekty europejskich Romów są jeszcze silniej zróżnicowane. Wynika to nie tylko z zapożyczeń, ale również z charakteru dialektu. W procesie zróżnicowania dialektalnego Romów europejskich znaczącą rolę odegrały szlaki ich wędrówek, historyczne losy, a także proces zasymilowania językowego. Tożsamość narodowa jest związana z językiem – dostrzegają to romscy aktywiści starający się o stworzenie jednolitego, romskiego języka literackiego. Dotąd było to niemożliwe, a zróżnicowanie dialektalne tylko się pogłębiało. Wpływał na to brak pisanej formy romani, która mogłaby być źródłem reguł gramatycznych i stylistycznych, a także umożliwiałaby rozwój języka poprzez słowotwórstwo. Nowe zjawiska nie znajdowały odpowiedników językowych w romani, przejmowano je od społeczeństw większości. Zapożyczenia były następnie przekształcane poprzez dodanie romskich końcówek lub inne zabiegi gramatyczne.

Dwujęzyczny status mniejszości romskich to efekt funkcjonowania w społeczeństwach większości. Często wiąże się to również z wypieraniem z użycia dialektów romani przez inne języki. Przykładem jest dialekt calo w Hiszpanii, angloromani w Anglii, a także rumungro na Węgrzech. Sytuacja ta jest właściwa dla grup osiadłych, które nie charakteryzują się silnym tradycjonalizmem, podejmują pracę, edukują dzieci i nie przestrzegają endogamii. Jednak we wszystkich grupach romskich w mniejszym lub większym stopniu przebiega proces wyparcia z użycia dialektów.

Bibliografia:

  • J. Balkowski, M. Różycka, Romowie-Roma-Romani, Fundacja Integracji Społecznej Prom, Wrocław 2008.
  • A. Bartosz, Nie bój się Cygana. Na dara Romestar, Sejny 2004.
  • A. Bartosz, Propozycja zapisu języka romani (pisownia sulejowska), „Studia Romologica”, 2/2009, Tarnów.
  • M. Courthiade, Alfabet odpowiedni dla języka cygańskiego, oparty na naukowych podstawach – o pisowni języka rromani, „Studia Romologica”, 2/2009, Tarnów.
  • J. Ficowski, Cyganie na polskich drogach, Kraków 1965.
  • A. Fraser, Dzieje Cyganów, Warszawa 2001.
  • Ł. Kwadrans, Rozważania nad problemami komunikacji wewnątrzetnicznej Romów, [w:] T. Lewowicki, J. Urban, A. Szczypka-Rusz, (red.): Język, komunikacja i edukacja w społecznościach wielokulturowych, Cieszyn-Warszawa 2004.
  • A. Mirga, L. Mróz, Cyganie. Odmienność i nietolerancja, Warszawa 1994.
  • Vania de Gila – Jan Kochanowski, Mówimy po romsku. Historia, kultura i język narodu romskiego, Szczecinek 2003.

Linki zewnętrzne: