Eksterminacja Romów podczas II wojny światowej

Z Romopedia
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Eksterminacja Romów podczas II wojny światowejCyganie obok Żydów byli jedną z najbardziej doświadczonych przez los społeczności w Europie czasu II wojny światowej i w okresie ją poprzedzającym. Dopiero od niedawna możemy przeczytać czy usłyszeć o Zagładzie Romów. Była ona zaprogramowana i zrealizowana przez Rzeszę Niemiecką. Miała miejsce nie tylko za murami obozów koncentracyjnych, ale również podczas zatrzymań i masowych egzekucji.

Geneza

Twórcy hitlerowskiej machiny zagłady szukali uzasadnień dla swych programów w teoriach rasistowskich, aby później, z pedantyzmem rozpocząć ich realizację. Sytuacja sprzyjała takim działaniom nie tylko w Niemczech. Nauka, która uległa przemożnym wpływom determinizmu i darwinizmu społecznego jeszcze na początku XX w., dostarczała pożądanych wyjaśnień i teorii rasowych. Już Cesare Lombroso w L’uomo delinquente (1876) zrewolucjonizował kryminologię opierając się na teoriach determinizmu biologicznego. Według jego opinii Cyganie byli z natury próżni, pozbawieni wstydu, nieprzewidywalni, zmienni, hałaśliwi, skłonni do przemocy i rozpusty. Pisał, że „u zbrodniarza odnajdujemy geniusz pomieszany z atawizmem”. Jeszcze dokładniej ducha tamtych czasów oddaje wypowiedź Eugena Fischera, zamieszczona w roku 1943 na łamach „Deutche Allgemeine Zeitung”: „To rzadko spotykany i bardzo sprzyjający traf, że rozkwit nauki teoretycznej przypada na czasy, w których znajduje ona oparcie dominującej ideologii, a jej odkrycia mogą być niezwłocznie użyte do celów politycznych państwa”. To jeden z wielu przykładów uzasadniania polityki dyskryminacyjnej wobec Cyganów. Niemcy już za czasów Bismarcka prowadziły „walkę z problemem cygańskim”, często na podstawie umów dwustronnych z innymi krajami (Austro-Węgry, Belgia, Dania, Francja, Włochy, Luksemburg, Holandia, Rosja i Szwajcaria).

Niechęć do Cyganów – w przeciwieństwie do postaw antysemickich – miała charakter niechęci społecznej, odrazy do kogoś znajdującego się na niższym poziomie w hierarchii społecznej, słabego, marginalizowanego i gorszego. Nie była jednak podszyta strachem, uogólnionym mitem. Nie byli nigdy grupą niebezpieczną, nie mieli wpływów politycznych. Tolerowano ich na zasadzie folkloru. Początkowo chciano nawet dla Sintów stworzyć rezerwat.

Ustawy Norymberskie

Dwa lata po dojściu Hitlera do władzy w Niemczech eksterminacja Cyganów stała się faktem. Ustawy Norymberskie klasyfikują Cyganów – obok Żydów i Murzynów – jako element zagrażający czystości „krwi niemieckiej”. Pierwszym krokiem w kierunku zagłady Cyganów było oświadczenie Himmlera, który w 1938 r. zapowiedział, że należy zająć się nimi w aspekcie czystości rasy. Stwierdził, że Cyganie krwi mieszanej byli najbardziej kryminogenni i dlatego właśnie określił zasady rasowo-biologicznej oceny: poczynając od trzech pokoleń wstecz (Z – czysty Cygan; ZM+/ZM-/ZM – plus i minus informowały o tym, czy krew cygańska była dominująca, czy nie; NZ – nie-Cygan).

Badania antropologów, obozy, zagłada

Badaniami kierował Robert Ritter, a wraz z nim jego asystentka Ewa Justin, która nie poniosła po wojnie żadnej odpowiedzialności za uczestnictwo w zbrodniach ludobójstwa. Dla zachowania czystości rasowej przeprowadzali oni zabiegi sterylizacji. Z informacji, jakich udzieliła Justin dwadzieścia lat po wojnie, wynika, że Naczelny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy rozważał wysłanie niemieckich Cyganów na Morze Śródziemne i zbombardowanie statków. Na przeszkodzie stanęły niedokończone badania antropologów.

Cyganów kierowano do obozów pracy na terenie Niemiec, zajęto się też szybko społecznościami cygańskimi w krajach zajmowanych i okupowanych przez III Rzeszę (Cyganie burgerlandzcy z Austrii, Cyganie z Czech i Moraw). Niektórych zesłano do dużych obozów koncentracyjnych w Dachau i Buchenwaldzie oraz nowo powstałych obozów w Ravensbrűck i Mauthausen. Na terenie Czech powstały obozy pracy dla Romów w Letach i Hodoninie. W tych miejscach, a także w Pradze-Ruzyně i Pardubicach następowała koncentracja oraz dalsze transporty do miejsca zagłady w Auschwitz. Z ponad ośmiotysięcznej populacji Cyganów w Czechach i Morawach działania wojenne przeżyło jedynie około 600 osób. Często ambicje nazistów dotyczące przestrzegania „higieny rasowej” przerastały możliwości ich realizacji.

Eksterminacja Romów na terenach okupowanych

Polska stała się, po jej zajęciu przez Niemców, głównym ośrodkiem zagłady, do którego zwożono Cyganów z całej Europy. Tu znajdowała się większość obozowych ośrodków ich eksterminacji. Jednak większość polskich Romów została wymordowana nie w obozach, lecz w licznych masowych egzekucjach. Egzekucje odbywały się na terenie okupowanej Polski, Czech i Słowacji, były powszechnym i masowym zjawiskiem. W Polsce egzekucje te wykonywała zarówno żandarmeria, gestapo, SS, policja granatowa, jak i samoistne bandy, np. UPA. Jedną z przyczyn, dla których zagłada polskich Cyganów ograniczała się przede wszystkim do eksterminacji pozaobozowej, była obawa hitlerowców przed częstymi ucieczkami Romów. Dlatego zdecydowano się zrezygnować z przejściowych etapów koncentrowania przed ich ostateczną zagładą.

Stosunek większości hitlerowskich oprawców do Cyganów nie różnił się w swym okrucieństwie od pogardy okazywanej mordowanym Żydom. Jednak często mordercy z SS skarżyli się na niewdzięczność zajęcia, jakim było wykonywanie egzekucji na Cyganach, ze względu na ich przywiązanie do życia i niesubordynację podczas prowadzenia tych czynności.

Bibliografia

  • H. Arendt, Eichmann w Jerozolimie. Rzecz o banalności zła, Kraków 1987.
  • W. Chrostowski, Martyrologia Żydów i martyrologia Romów. Studium porównawcze zagłady i pamięci o niej, „Dialog-Pheniben” 1997, nr 2-3.
  • D. M. Crowe, A History of the Gypsies of Eastern Europe and Russia, New York 1995.
  • J. Ficowski, Cyganie na polskich drogach, Kraków 1965.
  • J. Ficowski, Demony cudzego strachu, Warszawa 1986.
  • A. Fraser, Dzieje Cyganów, Warszawa 2001.
  • S. Kapralski, Problem zagłady Romów w czasie II wojny światowej. Próba ujęcia syntetycznego, [w:] O Romach w Polsce i w Europie. Tożsamość, historia, kultura, edukacja, red. P. Borek, Kraków 2009.
  • C. Lombroso, Człowiek zbrodniarz w stosunku do antropologii, jurysprudencji i dyscypliny więziennej, Warszawa 1891.
  • A. Mirga, Holokaust i eksterminacja Romów w okresie II wojny światowej: o godne miejsce wśród ofiar, [w:] O Romach w Polsce i w Europie. Tożsamość, historia, kultura, edukacja, red. P. Borek, Kraków 2009.
  • „Studia Romologica”, nr 3/2010, Tarnów.

Linki zewnętrzne