Etnonimy

Z Romopedia
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Etnonimy Cygan/Rom (gr. Έθνος, etnos – lud, naród) – nazwa narodu, plemienia, grupy etnicznej.

Wyróżnia się dwa rodzaje etnonimów:

  • endoetnonim – nazwa własna, używana przez przedstawicieli danego ludu (np. Romowie)
  • egzoetnonim – nazwa nadana przez przedstawicieli obcej grupy (np. Cyganie, Gitanes, Gypsy, Zigeuner).

Geneza obu nazw

Mimo pewnych negatywnych skojarzeń językowych, jakie niesie ze sobą nazwa „Cyganie”, wydaje się ona przydatna i bywa stosowana zamiennie z nazwą „Romowie”. Jest też wiele argumentów przemawiających za równoległym wprowadzeniem do języka polskiego nazwy własnej „Rom”. Podobny proces zachodzi w innych językach europejskich. Wprowadzenie własnej nazwy i utożsamianie się z nią jest pozytywnym zjawiskiem narodowotwórczym i kulturotwórczym.

Romowie

Termin „Rom” ma w języku romskim dwa znaczenia. Jest samookreśleniem, nazwą etniczną (tak jak Sinti czy Manusz dla innych grup cygańskich) i oznacza mężczyznę we wszystkich grupach[1]. W języku polskim nazwa ta funkcjonuje co najmniej od roku 1979, kiedy przy Episkopacie Kościoła Katolickiego w Polsce powstało Cyganów/Romów, natomiast w formie urzędowej po raz pierwszy użyto terminu Rom, kiedy zmieniono statut Stowarzyszenia Cygańskiego w Tarnowie na Kulturalno-Społeczne Stowarzyszenie Romów[2]. Etnonim ten jest łatwo przyswajalny.

Cyganie

Słowo „Cygan” pochodzi od nowogreckiego Athiganoi (Nietykalni) – nazwy heretyckiej sekty funkcjonującej w Bizancjum. W języku polskim słowo „Cygan” ma znaczenie pejoratywne, kojarzy się ze złodziejem i kłamcą. Najlepszym tego dowodem jest czasownik „ocyganić”, który znaczy tyle, co oszukać[3]. W badaniach przeprowadzonych przez Instytut Psychologii Uniwersytetu Opolskiego dowiedziono, że stereotyp Cygana jest znacznie bardziej rozbudowany niż stereotyp Roma. Wykazano istotne statystycznie różnice pomiędzy opisami dotyczącymi obu nazw własnych. Opisujący Cygana zaznaczali zdecydowanie częściej przymiotniki o negatywnej konotacji niż respondenci, którzy opisywali Roma. Nazwa Rom budziła bardziej pozytywne reakcje[4].

Według wielu badaczy nie każdy Cygan jest Romem, jak chciałyby tego elity romskie. Niektóre grupy nie identyfikują się bowiem z nazwą „Rom”. Przykładem może być najbardziej dynamiczna zbiorowość Cyganów w Niemczech, określająca siebie jako Sinti[5]. Podobnie jest z Manuszami we Francji i kilkoma innymi grupami cygańskimi. Uważają się oni za Cyganów, ale niekoniecznie za Romów w pierwszym z podanych wyżej znaczeniu tego słowa[6].

Natomiast oba etnonimy bywają używane zamiennie tam, gdzie jest to uprawnione. Wiele osób nie zamierza zrezygnować z tradycyjnego, budzącego niekiedy negatywne skojarzenia określenia „Cyganie”, ze względu na upowszechnienie tej nazwy w większości krajów europejskich.

Od co najmniej kilkudziesięciu lat (w prawodawstwie i oficjalnych dokumentach krajowych oraz międzynarodowych) funkcjonuje określenie „Romowie”[7] (mające pozytywne zabarwienie i stosowane przez elity romskie, a także media). Obie nazwy służą określaniu całej zbiorowości, a poszczególne grupy są rozróżniane dzięki nazwom własnym lub przez dodawanie przymiotników.

Bibliografia

  • J. Balkowski, M. Różycka, Romowie-Roma-Romani, Fundacja Integracji Społecznej Prom, Wrocław 2008.
  • A. Bartosz, Nie bój się Cygana. Na dara Romestar, Sejny 2004.
  • E. Davidová, Romano drom. Cesty Romů 1945-1990. Zmeny v postaveni a způsobu života Romův Čechách, na Moravě a na Slovensku, Olomouc 2004.
  • J. Ficowski, Cyganie na polskich drogach, Kraków 1985.
  • A. Fraser, Dzieje Cyganów, Warszawa 2001.
  • A. Mirga, L. Mróz, Cyganie. Odmienność i nietolerancja, Warszawa 1994.
  • L. Mróz, Cyganie – Roma. Ku nowej wizji przyszłości, „Sprawy Narodowościowe. Seria Nowa”, z. 2, Poznań-Warszawa 1995.
  • S. Kapralski, Naród z popiołów. Pamięć zagłady a tożsamość Romów, Warszawa 2012.

Linki zewnętrzne

Przypisy

  1. A. Mirga, L. Mróz, Cyganie. Odmienność i nietolerancja, Warszawa 1994, s. 1-23.
  2. A. Bartosz, Nie bój się Cygana. Na dara Romestar, Sejny 2004, s. 87 i 133.
  3. J. Ficowski, Cyganie na polskich drogach, Kraków 1985, s. 56.
  4. T. Grzyb, O stereotypie Cygana i Roma. Niepublikowane materiały z badań, Opole 2000.
  5. A. Fraser, Dzieje Cyganów, Warszawa 2001, s. 215; A. Bartosz, op. cit. s. 86-88.
  6. Por. A. Mirga, L. Mróz, op. cit., s. 1-23.
  7. Zob. A. Mirga, L. Mróz, op. cit., s. 20; E. Davidová, Romano drom. Cesty Romů 1945-1990. Zmeny v postaveni a způsobu života Romův Čechách, na Moravě a na Slovensku, Olomouc 2004, s. 19.