Gadzio, Gadje

Z Romopedia
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Gadźio (gadzia, gawalo, busno, pajo) – w kulturze romskiej: obcy, nie-Cygan, nie-Rom. Gadzio to ktoś, kto nie podlega romanipen. Zwykle nie jest członkiem romskiej grupy etnicznej, ale może być również Romem, który nie żyje według tradycji i kultury romskiej. Jest to termin używany przez Cyganów/Romów do określenia obcych, którym nie należy się szacunek.

Określenie gadzio ma charakter pejoratywny, można je tłumaczyć w znaczeniu cham, podobnie jak w hebrajskim goj, nie-Żyd. Dla obu społeczności, romskiej i żydowskiej, kluczowe jest zagadnienie czystości rytualnej.

Wyraz gadzio służy również do określania męża i mężczyzny niecygańskiego, odnosi się wówczas do różnych ról społecznych. Roma (w grupach Sinti, Kale, Manusz) w opozycji do gadzia; rom (mąż) w opozycji do gadzio, gavalo (u Sinti), busno, pajo (u Kale); romni (żona) w opozycji do gadzi, gavali (u Sinti), busni, paji (u Kale); ćhawo lub śawo (syn, chłopak) w opozycji do raklo; ćhaj lub śaj (córka, dziewczyna) w opozycji do rakli.

Gadzipen to często dla Romów synonim nieczystego/nieczystości, ponieważ uważają, że tylko Romowie wiedzą, co jest czyste. Dokładne pochodzenie tego słowa nie jest znane. Jedna z teorii wskazuje, że słowo pochodzi od określenia chłopa i ma ten sam rdzeń co w języku romani słowo gav (wieś). Tak jest na przykład u Sinti. Odmiennie traktuje się gadziów z miasta, których niekiedy nazywa się raja (panowie). W szerszym rozumieniu to nadal są gadziowie, jednak odmienny jest do nich stosunek. Raj to człowiek mający władzę, wysoki status materialny, kulturę osobistą.

Można mówić o dwóch światach wywodząc ich nazwy od terminów: romanipen (cygańskość) i gadzipen (nie-cygańskość). Podział świata na kategorie moralnej czystości i nieczystości jest jednym z najważniejszych w ramach romskiej tradycji, dotyczy rytuałów i codziennego funkcjonowania w ramach grupy. Osoba skalana zostaje (w różnym stopniu i formie) wykluczona z życia społecznego. W wielu grupach, które respektują tabu wynikające z systemu skalań, nie-Cyganie postrzegani są jako nieczyści. Romów cechuje etnocentryzm, poprzez własne wzorce kulturowe postrzegają i oceniają zarówno siebie, jak i innych. To, co nie przystaje do ich wzorców i wartości, jest oceniane negatywnie i odrzucane. Ponad wszelkimi podziałami między poszczególnymi ugrupowaniami romska tożsamość etniczna jest odnoszona przede wszystkim w opozycji do nie-Romów (gadziów). Na tej dychotomii opiera się granica etniczna.

Kategoria skalania wyraża się w trzech tradycyjnych modelach.

Pierwszy model opiera się na opozycji „czyste” – „nieczyste” (romanipen – gadzipen). Romowie są czyści, ponieważ wiedzą, jak unikać skalania. Nie-Romów cechuje nieczystość przez ciągłe przekraczanie granic wyznaczonych przez kodeks mageripen. W drugim modelu skalanie jest zarezerwowane tylko dla Romów i respektowane wyłącznie wewnątrz własnej grupy. Romowie dostrzegają niewłaściwość zachowania gadziów, ale nie zagrażają im oni skalaniem. Trzeci model to taki, w którym kategoria skalania odgrywa nieznaczną rolę. Nie-Romowie nie są nieczyści, ale źli lub niebezpieczni, natomiast Rom jest dobry i mądry. Nieczystość w tym pojęciu nie jest nieczystością fizyczną. Do brudu fizycznego stosowane jest określenie melało. Dla Romów ważniejsza jest czystość moralna niż fizyczna.

Bibliografia:

  • A. Bartosz, Nie bój się Cygana. Na dara Romestar, Sejny 2004.
  • J. Ficowski, Cyganie na polskich drogach, Kraków 1985.
  • M. Godlewska-Goska, J. Kopańska, Życie w dwóch światach. Tożsamość współczesnych Romów, Warszawa 2011.
  • S. Kapralski, Naród z popiołów. Pamięć zagłady a tożsamość Romów, Warszawa 2012.
  • A. J. Kowarska, Polska Roma. Tradycja i nowoczesność, Warszawa 2005.
  • A. Mirga, L. Mróz, Cyganie. Odmienność i nietolerancja, Warszawa 1994.

Linki zewnętrzne: