Język romani

Z Romopedia
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Język romani (romski, romani čhib, romani chhib, język cygański) – język indoeuropejski z podrodziny indoaryjskiej, w ramach której należy do grupy nowoindoaryjskiej. Jest jedynym autochtonicznym językiem indoaryjskim używanym w Europie. Wywodzi się z sanskrytu za pośrednictwem języków prakryckich. Posługują się nim Romowie oraz Sinti.

Element tożsamości Amerykański cyganolog Matt Salo opracował kryteria odróżniające Romów od nie-Romów (gadziów). Jedno z nich dotyczy języka romani i pełni symboliczną rolę w oddzielaniu od świata nie-Romów, którzy nie rozumieją tego języka.

Sposób porozumiewania, podobnie jak cechy antropologiczne, jest najbardziej zauważalnym wyróżnikiem Romów spośród społeczeństwa większości. Trudności komunikacyjne wynikające z niedostępności romani dla nie-Cyganów są przyczynami niezrozumienia, nietolerancji, a nawet aktów dyskryminacji skierowanych przeciwko romskiej mniejszości.

Zróżnicowanie dialektalne, próby standaryzacji Elity romskie mają świadomość postępującego wypierania romani z użycia i podejmują działania mające temu zapobiec. Chcą przywrócić językowi jego podstawowe funkcje komunikacyjne. Pomagają w tym organizacje romskie, szczególnie International Romani Union. Napotykają jednak trudności w utworzeniu romskiego języka literackiego. W 1981 r. podczas trzeciego Światowego Kongresu Romów w Getyndze językami oficjalnymi miały być angielski, francuski, niemiecki i właśnie romani, tylko nikt nie określił, który z jego dialektów. Takie sytuacje uświadamiają Romom, jak ważna jest standaryzacja ich własnego języka. Podstawowe zadanie to wypracowanie oryginalnej pisowni, gramatyki oraz stworzenie nowych pojęć, słów i kategorii służących do opisu samego języka i jego struktur, często o charakterze abstrakcyjnym. Najważniejsze zadanie to upowszechnienie języka romani wśród społeczności romskiej. Trudności w tym obszarze potęguje brak kadry i niezbędnego zaplecza organizacyjno-oświatowego, a także brak tradycji edukacyjnych w zbiorowości.

W ostatnich dwóch stuleciach opracowano gramatyki poszczególnych dialektów romani stanowiące próbę jego klasyfikacji i opisu, a przyczynili się do tego zazwyczaj nie-cygańscy językoznawcy. Powstały podręczniki do nauki romskich dialektów stworzone jednak nie dla samych Romów. W 1990 r. obradujący w Jadwisinie pod Warszawą delegaci na IV Kongres International Romani Union przyjęli zaproponowany przez Marcela Courthiade alfabet oraz zasady pisowni języka romani, które od tej pory nazywane są „pisownią warszawską”. Uznano, że jest to uniwersalny model zapisu, który będą mogli zrozumieć i stosunkowo łatwo przyswoić Romowie na całym świecie, mimo tego, że posługują się różnymi dialektami. Pisownia warszawska, stosowana coraz szerzej w różnych państwach, nie przyjęła się w Polsce, gdzie nie tylko nie naucza się języka romskiego w szkołach, ale nawet pomysły, by takie nauczanie wprowadzić, spotykają się z niechęcią Romów. Dotyczy to zarówno tradycyjnych przywódców, jak i liderów działających oficjalnie romskich organizacji. W związku z tym w 2008 r. zainicjowana przez MSWiA i MEN grupa ekspertów (Romów i Polaków) podjęła próbę wypracowania propozycji zapisu języka romani w Polsce. Bezpośrednim tego powodem było wydanie w 2007 r. pierwszego w Polsce elementarza w języku romskim (w dialekcie Polska Roma) autorstwa Karola Parno Gierlińskiego i przygotowywana wtedy edycja tegoż elementarza w dialekcie Bergitka Roma. Podczas kilku spotkań w Sulejówku pod Warszawą opracowano propozycję zapisu, dla której punktem wyjścia była autorska propozycja Adama Bartosza. Od miejsca obrad nazwano tę pisownię „sulejowską”. Uwzględnia ona istniejące już tendencje w stosowanych do tej pory intuicyjnie zapisach języka romani w Polsce i opiera się na alfabecie polskim. Mimo że minęło kilka lat od opublikowania „pisowni sulejowskiej”, środowisko romskie nie podjęło na ten temat żadnej dyskusji.

5 listopada obchodzone jest święto romskie – Międzynarodowy Dzień Języka Romskiego, ustanowione z inicjatywy International Romani Union i organizacji Kali Sara (Association Kali Sara) na posiedzeniu Komisji do Spraw Języka, które odbyło się właśnie 5 listopada 2009 r. w Zagrzebiu. Z tej okazji w 2011 r. w Polsce Centralna Rada Romów zorganizowała spotkanie poświęcone problematyce języka romskiego. Obchody są okazją do rozmowy o wyjątkowym języku, który jako jeden z niewielu na świecie nie ma swojej pisanej formy, a historia i tradycja przekazywane są ustnie.

Bibliografia:

  • J. Balkowski, M. Różycka, Romowie-Roma-Romani, Fundacja Integracji Społecznej Prom, Wrocław 2008.
  • A. Bartosz, Nie bój się Cygana. Na dara Romestar, Sejny 2004.
  • A. Bartosz, Propozycja zapisu języka romani (pisownia sulejowska), „Studia Romologica”, 2/2009, Tarnów.
  • M. Courthiade, Alfabet odpowiedni dla języka cygańskiego, oparty na naukowych podstawach – o pisowni języka rromani, „Studia Romologica”, 2/2009, Tarnów.
  • J. Ficowski, Cyganie na polskich drogach, Kraków 1965.
  • A. Fraser, Dzieje Cyganów, Warszawa 2001.
  • Ł. Kwadrans, Rozważania nad problemami komunikacji wewnątrzetnicznej Romów, [w:] T. Lewowicki, J. Urban, A. Szczypka-Rusz, (red.): Język, komunikacja i edukacja w społecznościach wielokulturowych, Cieszyn – Warszawa 2004.
  • A. Mirga, L. Mróz, Cyganie. Odmienność i nietolerancja, Warszawa 1994.
  • Vania de Gila – Jan Kochanowski, Mówimy po romsku. Historia, kultura i język narodu romskiego, Szczecinek 2003.

Linki zewnętrzne: