Obcy/Inny/Swój – Cygan/Rom

Z Romopedia
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Obcy/Inny/Swój – Cygan/Rom – w kulturze romskiej obcy (gadzio), nie-Cygan, nie-Rom to człowiek, który nie podlega romanipen. Zwykle nie jest członkiem romskiej grupy etnicznej, ale może być również Romem, który nie żyje według tradycji i kultury romskiej.

Tożsamość jest punktem odniesienia, który pomaga Romom określić siebie i swą odmienność w opozycji do innych. Silnie ukształtowane, wewnętrzne granice własnej grupy są budowane przez jej członków, a także narzucony z zewnątrz obraz Romów, oparty na stereotypach i usytuowaniu grupy w systemie społecznym.

Romowie funkcjonowali i funkcjonują jako mniejszość w społeczeństwie większości. W związku z tym zmuszeni są dokonywać wyboru między asymilacją a wykluczeniem. W wielu krajach Cyganie postrzegani są jako grupa kontrkulturowa, która odrzuca normy i wartości społeczeństwa.

Obcość związana jest z kategoriami czasu i przestrzeni. Obcy to ktoś kto „jest na zewnątrz”. Można mówić o dwóch wymiarach obcości. Pierwszy, wertykalny (czasowy), nazywany obcością historyczną, dlatego że dotyczy tego, co przed nami. Drugi, horyzontalny (przestrzenny), nazywany obcością socjologiczną, ponieważ analiza socjologiczna traktuje o tym, co obok nas.

Za pomocą propozycji definicyjnych Georga Simmla można analizować postrzeganie Romów jako „obcych” w społeczeństwie większości. Cyganie mają wiele cech uznanych przez Simmla za konstytutywne w określaniu obcości, np. zajmują się handlem, dlatego że „jest to teren działania dostępny dla przybysza z zewnątrz, wciskającego się jako jednostka nadliczbowa do grupy, w której stanowiska ekonomiczne są już właściwie rozdane”. Atrybutem obcego jest ruchliwość, mobilność oraz brak zobowiązań.

Obcy jest nam bliski o tyle, o ile odczuwamy wspólne nam i jemu podobieństwo cech narodowych, społecznych, zawodowych czy też ogólnoludzkich. Natomiast jest nam daleki o tyle, o ile te wspólne cechy nie obejmują tylko nas, o ile wiążą nas tylko dlatego, że w ogóle wiążą bardzo wielu. W ten sposób rozumiana bliskość może z łatwością zostać zburzona przez najmniejszy element odmienności.

Nieco inaczej ujmuje „obcego” Alfred Schutz, nie widząc w nim osiadłego, a raczej migranta, przybysza w stanie konieczności znalezienia sobie miejsca, w sytuacji permanentnego kryzysu. Istnieje taki rodzaj obcości (najczęściej w sytuacjach konfliktowych), który z góry wyklucza wspólnotę na gruncie wartości ogólnych. Wówczas określenie „obcy” zostaje zupełnie pozbawione znaczenia pozytywnego – obcy zostaje wykluczony z grupy. Romowie byli tak postrzegani w czasie tzw. pogromów cygańskich. „W świadomości, dla której wspólne jest tylko to, co powszechne, ze szczególną wyrazistością rysuje się to, co odrębne, swoiste”. Obcość nie jest jednak cechą indywidualizującą. Wśród Romów dodatkowo można zauważyć zjawisko niesymetryczności więzi społecznej. Chcieliby przynależeć do narodowej większości i są przekonani, że mają do tego prawo, a równocześnie czują się odrzuceni przez tę większość. Można zatem przypuszczać, że obcość podmiotowa Romów jest niewielka, przeciwnie do obcości odzwierciedlonej.

Ożywienie działalności kulturalnej, społecznej i politycznej organizacji mniejszościowych jest równocześnie wyrazem nabierającej siły opozycji swój – obcy, a zarazem czynnikiem, który kształtuje takie właśnie poczucie swojskości i obcości. Grupa etniczna Romów staje się obecnie grupą interesu, poprzez którą jednostki realizują swoje cele ekonomiczne i polityczne.

Bibliografia:

  • A. Bartosz, Nie bój się Cygana. Na dara Romestar, Sejny 2004.
  • J. Ficowski, Cyganie na polskich drogach, Kraków 1985.
  • M. Godlewska-Goska, J. Kopańska, Życie w dwóch światach. Tożsamość współczesnych Romów, Warszawa 2011.
  • S. Kapralski, Naród z popiołów. Pamięć zagłady a tożsamość Romów, Warszawa 2012.
  • B. Kozera, „Obcy" i „swój". Trzy refleksje rozumu nieinstrumentalnego, [w:] Inni swoi. Studia z problematyki etnicznej, red. D. Berlińska, K. Frysztacki, Opole 1999.
  • A. J. Kowarska, Polska Roma. Tradycja i nowoczesność, Warszawa 2005.
  • Ł. Kwadrans, Intrygujący fenomen etniczności a wielokulturowość. Kategorie swój-inny-obcy w odniesieniu do romskiej grupy etnicznej, [w:] Czy klęska wielokulturowości? red. H. Mamzer, Poznań 2008.
  • A. Mirga, L. Mróz, Cyganie. Odmienność i nietolerancja, Warszawa 1994.
  • E. Nowicka, M. Majewska, Obcy u siebie. Luteranie warszawscy, Warszawa 1993.
  • S. Ossowski, Wielogłowy lewiatan a grupa społeczna. O perypetiach pojęciowych w socjologii, [w:] S. Ossowski, Dzieła, t. IV, Warszawa 1967.
  • A. Schutz, The stranger. An essay in social psychology, [w:] A. Schutz, Collected Papers, (t. 2): Studies in Social Theory, The Hague: Martinu Nijhoff, 1976.
  • G. Simmel, Obcy, [w:] G. Simmel, Socjologia, Warszawa 1975.

Linki zewnętrzne: