Papusza

Z Romopedia
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Papusza, Bronisława Wajs – cygańska poetka tworząca w języku romskim. Papusza oznacza „lalka” – to pseudonim, imię przyjęte w grupie własnej. Urodziła się prawdopodobnie 17 sierpnia 1908 r. albo 10 maja 1910 r. w Lublinie. Pochodziła z grupy Polska Roma. Była jedną z niewielu kobiet romskich, które samodzielnie nauczyły się pisać i czytać, ale nigdy nie uczęszczały do szkoły. Jej wiersze były wydawane od początku lat 50 po cygańsku, a także po polsku w tłumaczeniu Jerzego Ficowskiego. Sama Papusza nazywała je Romane gila (Cygańskie pieśni). Dokonywała zapisu fonetycznego, tak jak je słyszała.

Życie

Tabor, w którym urodziła się i wychowała Bronisława Wajs, wędrował po terenach Podola, Wołynia i w okolicy Wilna. Rodzina Wajsów i jej męża z grupy Sasytka Roma składała się głównie z muzyków, harfistów. Jeździli po miastach i wsiach, grali w karczmach, na jarmarkach i weselach. Papusza została wydana za mąż jako szesnastolatka za starszego od niej o 24 lata brata ojczyma, harfiarza Dionizego Wajsa. W czasie II wojny światowej ukrywała się przed Niemcami wraz ze swoją grupą w lasach na Ukrainie. Po wojnie tabor Papuszy przeniósł się, jak wiele innych grup, na Ziemie Odzyskane. Zamieszkała w 1950 r. w Żaganiu. Najdłużej, w latach 1954-1981, mieszkała jednak w Gorzowie Wielkopolskim. Jej tabor zatrzymał się tam na stałe. W 1981 r. schorowaną i osamotnioną poetkę przyjęła pod opiekę rodzina z Inowrocławia. W środowisku romskim spotykała się z niechęcią ze względu na odstępstwo od tradycyjnej roli kobiety. Po opublikowaniu w 1953 r. książki Jerzego Ficowskiego „Cyganie polscy”, zawierającej m.in. słowniczek polsko-cygański, Cyganie uznali ją za wzgardzoną, ponieważ ujawniła największe tajemnice swojej grupy. Poetka znalazła się poza nawiasem społeczności romskiej, zapadła na chorobę psychiczną i żyła w biedzie. Przestała pisać, bała się własnej twórczości, skoro spotkało ją tyle złego, niechęci, niezrozumienia ze strony swoich. Szykany, którym była poddana, spowodowały wystąpienie zaburzeń psychicznych i konieczność okresowego leczenia w zakładach psychiatrycznych.

Twórczość

Papusza debiutowała wierszem w „Nowej Kulturze” w 1951 r. Jej odkrywcą i tłumaczem z języka romskiego był w 1949 r. Jerzy Ficowski, nazywany przez nią braciszkiem (pszałoro). Pierwsze tłumaczenia przesłał Julianowi Tuwimowi, który doprowadził do ich publikacji. Jerzy Ficowski, początkujący poeta ukrywający się przed bezpieką, dołączył do taboru Dionizego Wajsa w 1949 r. Zafascynowany cygańskim obyczajem i językiem dostrzegł wartość literacką improwizowanych pieśni Papuszy i namówił ją do ich zapisywania. Początek twórczości Papuszy zbiegł się z trudnym dla polskich Cyganów okresem nakazu osiedlenia. Naturalnym motywem twórczości romskiej poetki stał się wtedy utracony świat wolności i wędrujących taborów. Wiersz Ziemio moja, jestem córką twoją uważany jest za jedyny w swoim rodzaju utwór patriotyczny w kulturze cygańskiej. W swojej poezji, wyrastającej z ludowej pieśni cygańskiej, zawarła umiłowanie przyrody, ziemi, opiewała losy swojej społeczności, wyrażała jej przyzwyczajenia, tęsknoty. Jej wiersze, pozbawione regularnej rytmiki, zbliżają się niekiedy do gawędy. Po opublikowaniu w 1956 r. tomiku „Pieśni Papuszy" poetka stała się sławna. Nadal jednak żyła skromnie, wręcz ubogo, utrzymując z wróżbiarstwa siebie, chorego męża i syna, którego pieszczotliwie nazywała Tarzanem. Kiedy Tuwim, znając sytuację materialną Papuszy, postarał się dla niej o honoraria za wiersze, a później o stypendium dla twórców, poetka wahała się z ich przyjęciem, gdyż nie sądziła, żeby można było brać pieniądze za pisanie pieśni. Cały zachowany dorobek literacki Papuszy to około czterdziestu własnoręcznie zapisanych utworów, wiele sama zniszczyła. Pozostawiła kilka tekstów prozą opisujących cygańskie życie. Za najlepszy jej utwór, wysoko oceniony między innymi przez Juliana Tuwima, uważa się Pieśń cygańską z Papuszy głowy ułożoną. Od 1962 r. należała do Związku Literatów Polskich. Jej wiersze przekładane były na niemiecki, angielski, francuski, hiszpański, szwedzki, włoski.

Tomiki wierszy (w tłumaczeniu Jerzego Ficowskiego):

• Pieśni Papuszy, (Papušakre Gila), Wrocław 1956.

• Pieśni mówione, Łódź 1973.

• Lesie, ojcze mój, Warszawa 1990.

Nagrody:

• Lubuska Nagroda Kulturalna (1958).

• Nagroda Kulturalna „Nadodrza" (1978).

• Nagroda Gorzowska (1978).

Filmy i książki o Papuszy:

Jeszcze za życia Papusza doczekała się wielu opracowań autorstwa Jerzego Ficowskiego. W 1974 r. Maja i Ryszard Wójcikowie nakręcili do własnego scenariusza film dokumentalny Papusza, zapraszając jako konsultanta Jerzego Ficowskiego. W 1991r. powstał kolejny film dokumentalny Historia Cyganki według scenariusza i w reżyserii Grega Kowalskiego z muzyką Jana Kantego Pawluśkiewicza. Zawiera m.in. wspomnienia samej Papuszy, Jerzego Ficowskiego, jej siostry Janiny Zielińskiej, syna Władysława (Tarzana) Wajsa, lekarki Marii Serafiniuk. 24 czerwca 1994 r. w amfiteatrze na krakowskich Błoniach odbyło się prawykonanie poematu symfonicznego autorstwa Jana Kantego Pawluśkiewicza, zatytułowanego Harfy Papuszy, wykonanego w języku romskim, z operową obsadą. Spektakl reżyserował Krzysztof Jasiński. W latach 90 powstały opracowania autorstwa Leszka Bończuka. Bronisława Wajs Papusza. Między biografią a legendą to studium życia i twórczości poetki, łączące wiele źródeł i metod, napisane przez Magdalenę Machowską (Wydawnictwo NOMOS, Kraków 2011). W 2013 r. na ekrany kin wszedł film fabularny Papusza według scenariusza i w reżyserii Joanny Kos-Krauze i Krzysztofa Krauze, ilustrowany muzycznie Harfami Papuszy Pawluśkiewicza. Papusza – książka będąca beletryzowaną biografią poetki przygotowaną przez Angelikę Kuźniak (Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2013).

Bronisława Wajs, Papusza zmarła 8 lutego 1987 roku i została pochowana 14 lutego na cmentarzu Świętego Józefa w Inowrocławiu.

Bibliografia:

  • A. Bartosz, Nie bój się Cygana. Na dara Romestar, Sejny 2004.
  • J. Ficowski, Cyganie na polskich drogach, Kraków 1985.
  • P. Krzyżanowski, G. Pytlak, L. Bończuk, Cyganie. Mity i fakty, Gorzów Wielkopolski 2002.
  • A. Kuźniak, Papusza, Wołowiec 2013.
  • M. Machowska, Bronisława Wajs Papusza. Między biografią a legendą, Kraków 2011.


Linki zewnętrzne: