Pierwsze romskie stowarzyszenie, Wojewódzki Zarząd Stowarzyszenia Cyganów Osiadłych w Wałbrzychu (1952-1955)

Z Romopedia
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Pierwsze romskie stowarzyszenie, Wojewódzki Zarząd Stowarzyszenia Cyganów Osiadłych w Wałbrzychu (1952-1955) – na początku lat 50 na Dolnym Śląsku powstały pierwsze w Polsce stowarzyszenia romskie. Podobnie jak inne organizacje mniejszości narodowych (np. Białorusinów, Czechów i Słowaków, Żydów) miały one być narzędziem w rękach Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej oraz władz realizujących wytyczne uchwały nr 452 Prezydium Rządu z 24 maja 1952 r. Działania władz lokalnych w tym kierunku uwidoczniły się już w styczniu 1951 r., choć formalnie Komitet Cygański w Wałbrzychu powołano do życia 25 maja. Rok później został on przekształcony w Wojewódzki Zarząd Stowarzyszenia Cyganów Osiadłych w Wałbrzychu. W czerwcu 1952 r. przy WZSCO z inicjatywy władz wałbrzyskich powstała Spółdzielnia Pracy Kotlarsko-Ślusarska „Kotlarz”, mająca zrzeszać Romów świadczących dotąd prywatne usługi kotlarskie, kowalskie i ślusarskie. Wejście w życie uchwały nr 452 Prezydium Rządu dało władzom wojewódzkim podstawę prawną i silny impuls do kontynuowania rozpoczętej z Romami pracy w ramach istniejącej już organizacji oraz tworzenia nowych w innych miastach dolnośląskich.

Geneza powstania Stowarzyszenia Inicjatorami powstania organizacji byli pracownicy Wydziału Społeczno-Administracyjnego Prezydium Miejskiej Rady Narodowej, którzy w porozumieniu z WSA Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu i Komitetem Miejskim PZPR w Wałbrzychu zainteresowali się rodzinami romskimi mieszkającymi w mieście i okolicy.

Władze miasta opracowały statut dla organizacji romskiej. Pozyskano do współpracy grupę Romów wywodzących się z Sanocka Roma i Bergitka Roma, której przewodniczyła rodzina Siwaków. Jej liderem był Andrzej Siwak. Z pomocą władz przy PMRN w Wałbrzychu był on założycielem i pierwszym przewodniczącym tej pierwszej romskiej organizacji w Polsce.

Celem Komitetu Cygańskiego było wychowywanie ludności romskiej w Wałbrzychu w duchu socjalistycznym oraz „dbanie, aby nie działa im się krzywda”. Po półrocznej działalności tegoż Komitetu władze Wałbrzycha dostrzegły pierwsze pozytywne skutki wyrażające się zainteresowaniem Romów życiem społecznym, czego wyraźnym przejawem było wstępowanie do masowych organizacji społecznych (np. Związku Młodzieży Polskiej, czy Ligi Kobiet) i partyjnych (PZPR).

Działalność W pierwszym roku działalności Komitet Cygański odnotował szereg sukcesów. Przyjechało do Wałbrzycha kilka rodzin romskich, którym Andrzej Siwak zagwarantował przydział mieszkań oraz pracę (np. Anna Siwak została konduktorką, a czterech mężczyzn przyjął Związek Zawodowy Muzyków). W lipcu Komitet Cygański skierował do pracy w Nowej Hucie koło Krakowa 8 rodzin, w sierpniu koordynował osiedlenie 11 rodzin romskich w Ząbkowicach Śląskich, we wrześniu 20 rodzin w Świdnicy, w październiku 23 rodziny w Świebodzicach, a w grudniu 10 rodzin w Wałbrzychu.

Oprócz osiedlania i zatrudniania Romów do sukcesów Komitetu Cygańskiego zaliczono organizowanie pomocy socjalnej i przeprowadzenie w sierpniu 1951 r. akcji żniwnej w Spółdzielni Produkcyjnej w Jugowicach (wzięło w niej udział 20 Romów).

W 1951r. nie dysponując funduszami na działalność Komitetu Romowie zorganizowali kilka zabaw, z których zyski przeznaczyli na pokrycie wydatków administracyjnych. Komitet Cygański promował także edukację. Dzieci romskie mieszkające w Wałbrzychu od września 1951 r. zaczęły uczęszczać do szkoły.

Zmiany organizacyjne 1 kwietnia 1952 r. decyzją PWRN we Wrocławiu został rozwiązany Komitet Cygański. W jego miejsce powołano do życia WZSCO z siedzibą w Wałbrzychu. Nowej organizacji nadano zatwierdzony w Warszawie trzydziestopunktowy statut, w którym określono cele, zadania i obowiązki członków oraz zakres działania i kompetencji władz stowarzyszenia. Stowarzyszenie miało dążyć do włączenia „Cyganów w orbitę życia społecznego, politycznego, kulturalnego kraju”, a więc zakładano ich asymilację. Ponadto członkowie WZSCO zostali zobligowani do: organizowania i prowadzenia wśród ludności romskiej, zwłaszcza prowadzącej koczowniczy tryb życia, „akcji uświadamiających” mających przekonać ją do osiedlenia się, współdziałania z władzami w zakresie zatrudniania mężczyzn i kobiet zdolnych do pracy w sektorze gospodarki uspołecznionej; wychowywanie w „duchu poszanowania” mienia społecznego i prywatnego, prowadzenia akcji kulturalno-oświatowych zmierzających do pełnej alfabetyzacji dorosłych Romów; uświadomienia rodziców o potrzebie przestrzegania obowiązku posyłania dzieci do szkół oraz organizowania świetlic i zespołów artystycznych. Opracowany wówczas statut stał się modelowym dla niemal wszystkich tworzonych w PRL stowarzyszeń romskich. Zmieniano w nim tylko nazwę miejscowości. W oparciu o statut WZSCO 1 czerwca 1952 r. władze Wałbrzycha zorganizowały Spółdzielnię Pracy Kotlarsko-Ślusarską „Kotlarz”.

Zakończenie działalności W pierwszej połowie 1955 r. aktywność WZSCO w Wałbrzychu ustała. W czerwcu 1955 r. Romowie (12 rodzin) związani z Andrzejem Siwakiem otrzymali od Ministerstwa Rolnictwa skierowanie do województwa olsztyńskiego, gdzie ich celem miała stać się uprawa roli i zagospodarowanie tamtejszych odłogów. W ten sposób zaprzepaszczony został kilkuletni wysiłek produktywizacji wałbrzyskich Romów.

Andrzej Siwak ze swoją grupą na początku lat 60 ostatecznie osiadł w Tarnowie, gdzie w 1963 r. był współzałożycielem Cygańskiego Stowarzyszenia Kulturalno-Oświatowego „Nowe Życie”.

Bibliografia:

  • A. Bartosz, Nie bój się Cygana. Na dara Romestar, Sejny 2004.
  • J. Ficowski, Cyganie polscy. Szkice historyczno-obyczajowe, Warszawa 1953.
  • Ł. Kwadrans, Education of the Roma in the Czech Republic, Poland and Slovakia – gap confrontation between expectations and reality – comparative research, Wrocław 2011.
  • Ł. Kwadrans, Romowie. [w:] S. Dudra, B. Nitschke (red.): Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce po II wojnie światowej. Wybrane elementy polityki państw, Kraków 2010.
  • A. Mirga, Romowie – proces kształtowania się podmiotowości politycznej, [w:] P. Madajczyk (red.): Mniejszości narodowe w Polsce. Państwo i społeczeństwo polskie a mniejszości narodowe w okresach przełomów politycznych 1944-1989, Warszawa 1998.
  • L. Olejnik, Polityka narodowościowa Polski w latach 1944-1960, Łódź 2003.
  • Ł. Sołtysik, Jest nadzieja, że w najbliższym czasie sytuacja ulegnie znacznej poprawie. Działalność Komitetu Cygańskiego w Wałbrzychu (1951-1952) i Wojewódzkiego Zarządu Stowarzyszenia Cyganów Osiadłych w Wałbrzychu (1952-1955). [w:] J. Balvin, Ł. Kwadrans (red.): Situation of Roma Minority in Czech, Hungary, Poland and Slovakia, Wroclaw 2010.

Linki zewnętrzne: