Pogromy Cyganów/Romów w okresie PRL

Z Romopedia
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Pogromy Cyganów/Romów w okresie PRL – wydarzenia o wymiarze zbiorowym, akty nienawiści, agresji, niszczenia mienia i naruszenia nietykalności cielesnej – skierowane przeciwko przedstawicielom romskiej grupy etnicznej.

Geneza konfliktów

Osiedlenie Romów było bezpośrednią przyczyną wielu problemów. W drugiej połowie lat siedemdziesiątych oraz w latach osiemdziesiątych często dochodziło do konfliktów nowych mieszkańców z ich sąsiadami. Romowie w stałych miejscach zamieszkania żyli w zamkniętych grupach, separując się od otoczenia. Polska większość również nie zabiegała o bliski kontakt z Romami. Wzmocniło się stereotypowe wyobrażenie o charakterze społecznych stosunków między Polakami i Romami. Funkcjonował wciąż negatywny stereotyp Cygana, mówiący o nieuczciwym zdobywaniu środków utrzymania i pasożytniczym trybie życia. Dodatkowo sąsiedzi Romów dostrzegali niesprawiedliwość w działaniach państwa, które skierowane były na poprawę warunków życia ludności cygańskiej (mieszkania, praca). Władze chciały stworzyć odpowiedni klimat służący asymilacji Romów, a tym samym doprowadzały do wzmocnienia przejawów niechęci i uprzedzeń. W drugiej połowie lat osiemdziesiątych, gdy nasilały się problemy związane z kryzysem ekonomicznym w kraju, Romowie zaczynali prowadzić interesy handlowe na skalę trudną do oszacowania. Nastąpił gwałtowny wzrost poziomu życia niektórych rodzin i zerwanie z przypisaną wcześniej stereotypową rolą społeczności marginalizowanej, o niskim statusie społeczno-ekonomicznym. Na to wszystko nakładała się opinia o bezkarności, dodatkowo eksponowana przez media, co prowadziło do narastania konfliktu etnicznego.

Pogromy

W 1976 r. miały miejsce zajścia w Łukowie i Kłodawie. Podczas obu wydarzeń zostali pobici członkowie społeczności romskiej oraz zniszczone ich mienie. Podłoże konfliktu etnicznego i jego elementy stały się wzorem powielanym w późniejszych tego typu wydarzeniach. Polska większość była przekonana, że Romowie czerpią zyski z nieznanych i nielegalnych źródeł, a uchylają się od pracy zarobkowej wykonywanej przez większość. Pomimo działań władz w celu rozwiązania konfliktu wśród Romów zaczęło panować poczucie niepewności i zagrożenia, które stało się motywem do zmiany miejsca zamieszkania. Coraz częściej decydowali się także w tym czasie na migracje zagraniczne, szczególnie do krajów, gdzie z łatwością uzyskiwali azyl (np. Republika Federalna Niemiec, Szwecja i Holandia). Osoby, które wyjechały za granicę, utrzymywały kontakt z rodziną w kraju i pomagały jej w latach kryzysu ekonomicznego. Wielu Romów wyjeżdżało także do innych krajów socjalistycznych w celach handlowych, a w konsekwencji wzrastał poziom życia ich rodzin w kraju. Eksponowanie swojej zamożności w okresie narastających trudności ekonomicznych w społeczeństwie większości pogłębiało niechęć i uprzedzenia, rodziło zawiść i stanowiło podstawę przyszłych wydarzeń o charakterze antycygańskim. Romowie w konsekwencji otwartego konfliktu mogli zostać sprowadzeni do roli kozła ofiarnego, odpowiedzialnego za problemy większości. Znamienne jest to, że owe incydenty następowały w okresach przełomów politycznych, radykalizacji nastrojów społecznych i wzrostu poziomu frustracji społeczeństwa. W przełomowym roku 1981 doszło do konfliktów, które często nazywa się pogromami ludności cygańskiej. Pierwsze z tych wydarzeń miało miejsce 9 i 10 września 1981 r. w Koninie, gdzie mieszkało 70 Cyganów, a drugie 21 i 22 października tego samego roku w Oświęcimiu, gdzie zameldowanych było 137 Cyganów. Poszkodowani z lęku wyrazili chęć emigracji, na co władze skwapliwie przystały, pozbywając się problemu. Skorzystało z tego wielu członków tej społeczności, którzy nie byli bezpośrednio związani z wydarzeniami w Koninie i Oświęcimiu. Wyjechali w większości do Szwecji, gdzie otrzymali status uchodźców. Po wyjeździe zostali pozbawieni polskiego obywatelstwa. Wydarzenia w Oświęcimiu nie spotkały się z należytym zainteresowaniem mediów. Władze państwa i społeczeństwo znajdowały się w trudnym czasie związanym z późniejszym wprowadzeniem stanu wojennego w Polsce. Problem załatwiono więc w sposób szybki i doraźny. Zadbano o to, aby Romowie nie nagłaśniali sprawy. Brak nagłośnienia w mediach i potępienia „pogromów cygańskich” przez opinię publiczną ma swoje konsekwencje do dzisiaj i kładzie się cieniem na relacje między obiema społecznościami. Romowie, podobnie jak dysydenci polityczni, po wybuchu i podczas trwania stanu wojennego, byli wydalani z kraju. W ten sposób władze liczyły na rozwiązanie „problemu cygańskiego”.

O tym, jak silny jest ładunek negatywnych emocji tkwiący w społeczeństwie, świadczą wydarzenia nazywane potocznie pogromami cygańskimi, a także inne indywidualne i zbiorowe akty nietolerancji w Polsce, Czechach i na Słowacji. Lata przemiany ustrojowej to równocześnie okres zmian wewnątrz społeczności romskiej. Kiedy prywatna przedsiębiorczość przestała być przestępstwem, Cyganie, którzy potrafili wykorzystać otwarcie ekonomiczne gospodarki rynkowej, handlując trudno dostępnymi towarami, wzbudzali jeszcze większą wrogość niż w minionych dekadach. Coraz cięższe warunki materialne, bezrobocie i poczucie bezsilności sprawiły, że społeczeństwa większości potrzebowały „kozłów ofiarnych”, Romowie stali się nimi, np. w Mławie. W Republice Czeskiej miały miejsce akty nietolerancji wobec Romów, np. zakazy wstępu do niektórych lokali gastronomicznych. Znana i szeroko komentowana w całej Europie była budowa muru w Ustí nad Labem, który oddzielał kamienice zamieszkiwane przez Romów od pozostałej części miasta. Mur ten urósł do rangi symbolu nietolerancji. Znane są też tryskające ksenofobią wypowiedzi czeskich prominentów oraz napady grup skinheadów.

Bibliografia:

  • A. Bartosz, Nie bój się Cygana. Na dara Romestar, Sejny 2004.
  • H. Chałupczak, T. Browarek, Mniejszości narodowe w Polsce 1918-1995, Lublin 1998.
  • A. Fraser, Dzieje Cyganów, Warszawa 2001.
  • Ł. Kwadrans, Czas wielkich zmian. Powojenna historia Romów w Polsce, „Dialog=Pheniben”, nr 2, luty 2004.
  • Ł. Kwadrans, Education of the Roma in the Czech Republic, Poland and Slovakia – gap confrontation between expectations and reality – comparative research, Wrocław 2011.
  • Ł. Kwadrans, Nietolerancja wobec mniejszości narodowych i grup etnicznych: przykład Romów, „Sprawy Narodowościowe. Seria Nowa” 2004, z. 24-25.
  • A. Mirga, Romowie – proces kształtowania się podmiotowości politycznej, [w:] Mniejszości narodowe w Polsce. Państwo i społeczeństwo polskie a mniejszości narodowe w okresach przełomów politycznych 1944-1989, red. P. Madajczyk, Warszawa 1998.
  • A. Mirga, Romowie w historii najnowszej Polski, [w:] Z. Kurcz (red.): Mniejszości narodowe w Polsce, Wrocław 1997.

Linki zewnętrzne: