Skalania

Z Romopedia
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Skalania – jedna z najważniejszych kategorii określająca granicę etniczno-kulturową między Romami a nie-Romami. Stanowi ona o rzeczach zakazanych dla grupy (skalanych lub takich, które powodują skalanie).

Instytucje wewnętrznej władzy, sądownictwa

Mechanizmem, który czuwa nad spójnością grup romskich, jest silnie rozwinięta wewnętrzna kontrola społeczna w postaci kodeksu norm i instytucji „swojskiego orzecznictwa sądowego” (zasada mageripen, romanipen, manusipen)[1]. Instytucje wewnętrznego sądownictwa są odmienne w poszczególnych grupach romskich. W niektórych są bardziej demokratyczne i w wielu sprawach decyduje grupa osób (kris), a w innych wciąż funkcjonuje przywództwo jednej osoby (Śero Rom, Jonkaro, Wójt)[2]. Stosunki wewnątrz struktury i status jej poszczególnych członków regulowane są nie tylko przez zwyczaj dziedziczenia pozycji społecznej, ale także w wyniku indywidualnych cech danej osoby.

Mageripen stanowi prawo w grupach polskich Cyganów nizinnych, ale inne grupy również mają podobne kodeksy. Zawierają one wzorce postępowania, normy i zasady współżycia w jednorodnych grupach romskich. Mówią czego robić nie można, a co jest dozwolone. Odnoszą się wyłącznie do wykroczeń popełnianych w obrębie grupy własnej.

Rodzaje skalań

Cyganie Polska Roma dzielą skalania na dwie kategorie: Wielkie Skalania i Małe Skalania. Podlegają one tylko orzecznictwu cygańskiemu. Są przedmiotem rozstrzygnięć dokonywanych przez Wielką Głowę, naczelnego sędziego polskich Cyganów nizinnych. Kiedyś stanowisko to obejmowali kolejni przedstawiciele najlepszego rodu: dziad, ojciec, syn, obecnie dokonuje się wyboru Wielkiej Głowy na zjeździe cygańskim, zwanym Romano Celo. Najcięższe ze skalań to: donoszenie na Cyganów do władz państwowych, oszukiwanie, okradanie i zabicie współbrata. Kara za nie to dożywotnie wykluczenie ze społeczności. W przypadku Małych Skalań (tzw. skalania kobiece, spódnicowe, trzewikowe, porodowe) nie musi rozstrzygać Szero Rom, może to robić Jonkary – pomocnik i zastępca Wielkiej Głowy.

Skalanie nie dotyczy starszych kobiet i dziewcząt przed okresem dojrzewania. Kobieta mogła skalać mężczyznę zarzucając mu spódnicę na głowę lub rzucając trzewikiem. Przez groźbę nieczystości Cyganie często odmawiali zamieszkania w budynkach piętrowych, gdyż mogły nad nimi mieszkać kobiety i ich skalać. Nieczysta jest również kobieta w czasie porodu i jakiś czas po nim. W tym okresie to jej mąż gotuje, aby nie skalała jedzenia. Nieczyści są gadziowie (nie-Cyganie), którzy mają styczność z kobietą w czasie porodu, czyli lekarz i akuszerka. Wszystko, co jest wydalane z organizmu jest nieczyste, a to, co ma zostać wprowadzone, musi być czyste[3].

To tylko kilka przykładów z długiej listy skalań, obecnie wiele z nich zatraciło swe znaczenie, pozostałe na pewno długo jeszcze będą potwierdzać odmienność obyczajów cygańskich od innych kultur. Pozbyć się skalania można przez przysięgę bądź po poddaniu się karze wyznaczonej przez Śero Roma.

Bibliografia

  • J. Balkowski, M. Różycka, Romowie-Roma-Romani, Fundacja Integracji Społecznej Prom, Wrocław 2008.
  • A. Bartosz, Nie bój się Cygana. Na dara Romestar, Sejny 2004.
  • M. Courthiade, O romskim sądzie obyczajowym, „Studia Romologica” 2008, nr 1.
  • J. Ficowski, Cyganie na polskich drogach, Kraków 1985.
  • A. J. Kowarska, O sądach cygańskich. Znaczenie starszyzny w rozstrzyganiu sporów w kontekście prawa zwyczajowego, „Studia Romologica” 2008, nr 1.
  • E. Marushiakova, V. Popov, Sąd cygański w Europie Wschodniej, „Studia Romologica” 2008, nr 1.
  • A. Mirga, L. Mróz, Cyganie. Odmienność i nietolerancja, Warszawa 1994.

Linki zewnętrzne

Przypisy

  1. Więcej na temat skalań, J. Ficowski, Cyganie na polskich drogach, Kraków 1985, s. 175-199.
  2. Przekroczenie zakazów mageripen powoduje skalanie. Romanipen wyznacza etniczną granicę, jest wykładnią tradycji cygańskich i obowiązuje wyłącznie wewnątrz społeczności. Manusipen to człowieczeństwo, to przestrzeganie norm cygańskich romanipen. Więcej na ten temat: np. J. Ficowski, Cyganie na polskich drogach, Kraków 1985, s. 175-199; A. Bartosz, Nie bój się Cygana. Na dara Romestar, Sejny 2004, s. 170-197; A. J. Kowarska, O sądach cygańskich. Znaczenie starszyzny w rozstrzyganiu sporów w kontekście prawa zwyczajowego, „Studia Romologica” 2008, nr 1, s. 91-92; M. Courthiade, O romskim sądzie obyczajowym, „Studia Romologica” 2008, nr 1, s. 13-32; E. Marushiakova, V. Popov, Sąd cygański w Europie Wschodniej, „Studia Romologica” 2008, nr 1, s. 13-77.
  3. Są to instytucje typowe dla poszczególnych grup, np. Polska Roma. Zob. A. J. Kowarska, O sądach cygańskich..., s. 95-102; A. J. Kowarska, Polska Roma..., s. 27-44; A. Bartosz, Nie bój się Cygana...